Circulariteit in verpakkingen: wat leerden vier Living Labs over hergebruik in de praktijk?

Circulariteit in verpakkingen: wat leerden vier Living Labs over hergebruik in de praktijk?

Verpakkingen zijn overal: rond medische stalen, afhaalmaaltijden, drankverpakkingen, webshoppakketten en schoolmateriaal. Ze beschermen producten, maken transport mogelijk en verhogen het gebruiksgemak. Tegelijk zorgen ze voor een groot materiaalverbruik en veel afval.

De voorbije jaren ondersteunde VLAIO vier Living Labs die experimenteerden met circulaire verpakkingsoplossingen. In de projecten Remedi, Sixpack, Repace en Rerun onderzochten bedrijven, kennisinstellingen, maatwerkbedrijven, lokale besturen en andere partners hoe verpakkingen langer in omloop kunnen blijven. Elk project focuste op een andere toepassing, maar samen leveren ze waardevolle lessen op voor ondernemingen die met hergebruik aan de slag willen.

Herbruikbare verpakkingen vragen een sterke ketensamenwerking

Een eerste belangrijke les is dat circulaire verpakkingen geen puur ontwerpvraagstuk zijn. Een herbruikbaar systeem werkt alleen wanneer alle schakels in de keten op elkaar afgestemd zijn. Heldere afspraken over rollen en verantwoordelijkheden, een efficiënte logistiek en een goed georganiseerd terugnamesysteem zijn minstens even belangrijk als de verpakking zelf.

Dat bleek onder meer uit Remedi, waar de grootste circulaire winst niet alleen lag in een nieuw verpakkingsontwerp, maar vooral in een betere organisatie van de volledige verpakkingsketen voor klinische studiekits.

Ook Repace, dat herbruikbare verpakkingen voor afhaal- en meeneemmaaltijden onderzocht, toont hoe belangrijk samenwerking is tussen horeca, consumenten, logistieke partners, serviceproviders en beleidsmakers. Zonder die samenwerking blijft opschaling moeilijk.

Bij Rerun stond een andere keten centraal: papier en karton. Het Living Lab onderzocht hoe deze materialen eerst kunnen worden hergebruikt of herbestemd voordat ze worden gerecycleerd. Zo blijft de waarde van het materiaal langer behouden en wordt de milieu-impact verder verlaagd.

Praktijktesten leveren concrete oplossingen op

De Living Labs bleven niet bij theorie. Ze ontwikkelden en testten oplossingen in realistische omstandigheden.

Remedi ontwikkelde een methodiek en toolkit voor herbruikbare verpakkingssystemen in de medische sector. Het project ontwierp een inklapbare verpakking in drie formaten en testte prototypes in verschillende processtappen. Een casestudy toont dat de overstap naar een herbruikbaar systeem een potentiële CO₂-reductie van ongeveer 77,5% kan opleveren.

Sixpack testte een herbruikbare bierverpakking voor Cornet in 81 Carrefour-winkels, inclusief statiegeldsysteem en terugname via winkelrecepties en Tomra-machines. De verkoop bleef vergelijkbaar met die van de klassieke verpakking. Bovendien bleek uit de levenscyclusanalyse dat de CO₂-impact vanaf de achtste rotatie lager ligt dan bij een kartonnen verpakking, terwijl het systeem ontworpen is voor ongeveer vijftig rotaties.

Rerun ontwikkelde twee schaalbare toepassingen. Verzenddozen krijgen via een systeem van "tweedekansdozen" een tweede leven, waarbij maatwerkbedrijven instaan voor inzameling, controle en voorbereiding voor hergebruik. Daarnaast onderzocht het project hoe papierreststromen uit drukkerijen kunnen worden ingezet als teken- en knutselmateriaal voor scholen, opvanginitiatieven en gezinnen.

Gebruiksgemak bepaalt het succes

Een tweede rode draad doorheen de projecten is het belang van de gebruiker. Herbruikbare systemen werken pas wanneer consumenten en bedrijven ze eenvoudig kunnen gebruiken en vertrouwen hebben in het systeem.

Bij Sixpack stonden consumenten positief tegenover de herbruikbare verpakking en gaven gebruikers aan het systeem opnieuw te willen gebruiken. Toch bracht slechts ongeveer 35% van de kopers de verpakking effectief terug. Goede intenties leiden dus niet automatisch tot circulair gedrag.

Ook Repace stelde vast dat consumenten de voordelen van herbruikbare maaltijdverpakkingen erkennen, maar vragen hebben over kosten, gebruiksgemak en hygiëne. Mogelijke oplossingen zijn laagdrempelige terugnamesystemen, strategisch geplaatste inzamelpunten en duidelijke communicatie.

Voor horecaondernemers blijken begeleiding, praktische ondersteuning en kennisdeling belangrijke voorwaarden om dergelijke systemen succesvol in te voeren.

Sociale economie als belangrijke partner

De Living Labs tonen ook dat circulaire verpakkingssystemen maatschappelijke meerwaarde kunnen creëren.

Binnen Rerun spelen maatwerkbedrijven een centrale rol bij het verzamelen, controleren en opnieuw inzetbaar maken van kartonnen dozen. Het project toont dat deze activiteiten niet alleen bijdragen aan circulariteit, maar ook economisch haalbaar zijn en geschikt zijn voor sociale economie.

Ook voor de herbestemming van papierreststromen bleek een onafhankelijke partner met logistieke expertise een belangrijke schakel tussen aanbieders en gebruikers.

Wat leren deze Living Labs?

De vier Living Labs maken duidelijk dat circulaire verpakkingen veel potentieel hebben, maar alleen wanneer techniek, logistiek, businessmodel en gedrag samen worden bekeken. Herbruikbare verpakkingen moeten niet alleen duurzaam ontworpen zijn, maar ook eenvoudig passen binnen bestaande processen en ondersteund worden door een goed georganiseerd ketensysteem.

De projecten tonen bovendien het belang van testen in de praktijk. Pas in echte winkels, restaurants, zorgprocessen, webshops en scholen wordt zichtbaar waar de grootste drempels liggen én welke oplossingen voldoende potentieel hebben om op te schalen.

Daarmee leveren de Living Labs concrete inzichten op voor ondernemingen die verpakkingsafval willen verminderen, voor ketenpartners die nieuwe circulaire diensten willen ontwikkelen en voor beleidsmakers die de transitie naar een circulaire economie willen versnellen. De belangrijkste les is helder: succesvolle herbruikbare verpakkingen ontstaan waar samenwerking, vertrouwen en gebruiksgemak samenkomen.