Een octrooi (ook wel patent) is een exclusief recht op een uitvinding. Met een octrooi kan je een ander verbieden om jouw uitvinding commercieel toe te passen in een bepaald gebied gedurende een bepaalde periode. In het algemeen kan er worden gesteld dat een uitvinding een technische oplossing is voor een technisch probleem. Het kan gaan om een product of een procedé. Een uitvinding is octrooieerbaar als het nieuw, industrieel toepasbaar en het resultaat van uitvinderswerkzaamheid is. Zo bestaan er octrooien op opvouwfietsen, bouwmaterialen, …

Zelfs voor software werden beperkte mogelijkheden gecreëerd binnen de octrooiwetgeving.

Verkennende octrooisearch

Een octrooi geeft jou dus exclusieve rechten, maar omgekeerd bestaan er ook al heel veel octrooien van anderen die jou kunnen beperken. Een onderzoek naar bestaande octrooien is dus essentieel om na te gaan of je een product of technologie kan gebruiken of commercialiseren zonder inbreuk te maken op octrooirechten van anderen. Met dit onderzoek kom je jouw zogenaamde 'freedom to operate' te weten. Daarnaast kan een octrooionderzoek je ook inspireren. Met een verkennende octrooisearch kan je de ‘state of the art’ nagaan. Dit is handig bij het prille begin van een innovatie, op het moment dat je zoekt naar oplossingen voor een bepaald technisch probleem. Zo vind je waardevolle informatie en documentatie en leer je de octrooiwereld kennen op vlak van jouw technologiedomeinen. 

Een octrooionderzoek kan via het gratis toegankelijke Espacenet of via andere gratis of betalende databanken. Dit onderzoek kan je zelf doen, maar kan ook aangevraagd worden via de FOD economie, Dienst Intellectuele Eigendom. Ook kan je een octrooigemachtigde inschakelen om jou bij te staan bij (onder andere) dit onderzoek.

Er zijn verschillende soorten onderzoeken: 

• Freedom to operate: een onderzoek dat nagaat of je jouw product op de markt kan brengen zonder inbreuk te plegen op rechten van anderen
• Octrooieerbaarheidsanalyse: een onderzoek naar de mate waarin voldaan wordt aan de octrooivoorwaarden om zelf een octrooi te nemen

Zo'n onderzoeken zijn belangrijk en nuttig, het zou jammer zijn om na heel wat investeringen in tijd en geld te ontdekken dat iemand anders jou voor was en een idee dat jij in gedachten had uitwerkte én beschermde. 

Wist je dat je een gratis e-learning kan volgen om zelf in Espacenet te leren zoeken? Je kan de opleiding op je eigen tempo volgen: VDAB - Octrooionderzoek op Espacenet. 

Welke piste volgen om zelf een uitvinding te beschermen? 

Wil je zelf een uitvinding beschermen? Net zoals bij andere intellectuele eigendomsrechten geldt voor octrooibescherming dat je bescherming moet aanvragen in alle landen waar je bescherming wil:

• Wil je bescherming in één land, dan kan je je beperken tot de aanvraag van een nationaal (bijvoorbeeld een Belgisch) octrooi.
• Wil je je uitvinding beschermen in verschillende landen, dan heb je meerdere opties:
  • Bij een unitair octrooi (of octrooi met eenheidswerking of eenheidsoctrooi) geniet de octrooiaanvrager automatisch octrooibescherming in alle EU-landen die tot deze regeling zijn toegetreden (=één centrale indienings- en verlengingsprocedure). Voorlopig gaat de octrooibescherming van het unitair octrooi over het gebied van 18 EU-landen, maar dit groeit verder. Enkel Spanje en Kroatië staan buiten deze regeling en zullen ook in de toekomst niet toetreden tot het systeem.
  • Via de Europese octrooiaanvraagprocedure (EP-procedure) is er één centrale indieningsprocedure bij het European Patent Office (EPO). Het EPO is geen instelling van de EU waardoor het ook landen omvat die geen deel uitmaken van de EU, bijvoorbeeld Groot-Brittannië en Zwitserland. Na verlening kan je maximaal 39 landen aanduiden waar het octrooi gevalideerd wordt. Je verkrijgt m.a.w. één centrale verlening die uiteenvalt in een bundel van nationaal gevalideerde octrooien naar keuze. Die nationale validaties, vertalingen en jaarlijkse taksen zorgen ervoor dat de kosten toenemen als je meer landen selecteert.
  • Wil je ook buiten Europa bescherming? Dan is er nog de PCT-procedure waar je bescherming kan vragen in de landen die bij het PCT-verdrag aangesloten zijn.

Je kan bovenstaande pistes ook combineren: kies je voor het unitair octrooi, dan kan je voor de landen die (momenteel nog) niet aangesloten zijn op dit systeem bijkomende nationale validaties bekomen.

Wat als je zelf geen octrooien neemt?

Je kan ook opteren voor een geheimhoudingsstrategie, die is vaak relatief goedkoop en vooral nuttig als de opbouw of productiewijze van het product moeilijk te ontdekken is.

Een ander optie is om een bepaalde, weloverwogen publicatie (research disclosure) te doen zodat er geen octrooi meer kan worden genomen op een bepaalde innovatie; niet door de betrokken onderneming zelf, en niet door derde partijen. Zo’n bestaande publicatie zorgt er namelijk voor dat een van de vereisten voor (latere) octrooiname niet meer voldaan is, nl. de absolute nieuwheid van de vinding. Zo’n publicatie kan je in principe overal doen, maar het is aangewezen om dit via media te doen die hiervoor gekend zijn (bv. www.openpatentoffice.org of www.researchdisclosure.com). 

Denk goed na over de te publiceren informatie en bekijk het vanuit het perspectief van belangrijke geheime knowhow, zodat zaken die geheim moeten blijven niet gepubliceerd worden.

Belang van andere octrooien wanneer je zelf geen octrooi neemt

Ook als je zelf geen octrooi neemt, moet je opletten met de octrooien van anderen. Sinds 2023 is dit nog belangrijker geworden doordat het unitair octrooi aangevraagd kan worden in een groot deel van de Europese Unie. Aangezien het klassieke Europese octrooi (EP-procedure) vrij duur is en België een relatief kleine markt vormt, werd ons land vroeger vaak niet gekozen voor validatie, waardoor veel EP octrooien hier niet geldig waren. Daardoor was er in België doorgaans meer concurrentievrijheid en dus een grotere freedom to operate. Het unitair octrooi heeft dit veranderd: een toegekend unitair octrooi geldt nu automatisch ook in België.

Gids: een Belgisch octrooi indienen

Deze gids van de FOD economie bevat een handige toolbox met onder meer informatie over hoe je een Belgisch octrooi kan verkrijgen en praktische checklists rond een octrooiaanvraag in België opstellen en indienen. Een heel handig document voor indieners van octrooien. 

Wat zijn de voordelen van octrooiering?

Een sterk octrooi kan voor een onderneming heel wat waard zijn. Een zwak octrooi zal daarentegen weinig of geen waarde hebben. Voor bedrijven met weinig of geen ervaring met octrooien zetten we de pro’s en contra’s op een rij.

• Exclusiviteit: een octrooi geeft het monopolie voor je innovatie in een bepaald geografisch gebied. Een octrooi biedt je de mogelijkheid om je markt af te schermen.
• Afschrikkend effect: octrooien kunnen je concurrenten afschrikken, zodat ze je niet of minder snel zullen kopiëren. Ze weten immers dat je een (rechts)zaak tegen hen kan aanspannen.
• Marketing meerwaarde en imago: de vermelding ‘patent pending’ of ‘patented’ op je producten kan als marketinginstrument ingezet worden. Sowieso versterkt een octrooi en/of een octrooiportfolio het imago van je onderneming.
• Gunstige fiscaliteit: de netto-inkomsten die voortvloeien uit octrooi(aanvragen) kunnen tot 85% vrijgesteld worden van belastingen. Dit heet de ‘innovatieaftrek’.
• Risicokapitaal: verschaffers van risicokapitaal zijn uiterst gevoelig voor intellectuele eigendom. Een octrooi(portfolio) is dus een zeer sterk punt als je risicokapitaal zoekt.
• Balans: Intellectuele eigendomsrechten in het algemeen en octrooien in het bijzonder kunnen geactiveerd worden en versterken daarmee de balans. Kies je ervoor om O&O in het algemeen te activeren, dan komt je in aanmerking voor investeringsaftrek of belastingskrediet. De geactiveerde IE (octrooien, merknaam,..) vallen hier dus mee onder.

Een octrooi bewijst verder dat je als kmo ernstig bezig bent. En dat wekt vertrouwen. Bij zakenpartners, bij potentiële klanten, bij leveranciers, maar zeker ook bij potentiële investeerders. In de VLAIO-podcast ‘IE, tips en tricks”, stelt VLAIO IE-experte Elke De Rijck: “Als bedrijfsadviseur van VLAIO begeleid ik vaak technologische bedrijven. En dan merk ik dat intellectuele eigendom vaak een hefboom is naar verdere samenwerking met grotere spelers in de markt die interesse hebben in die specifieke technologie. Soms leidt dat zelfs tot overnames.”

Wat zijn de nadelen van octrooiering?

• Zichtbaarheid: Elke octrooi(aanvraag) wordt gepubliceerd. Daarmee maak je je uitvinding de facto bekend. Je loopt het risico ook je concurrenten slimmer te maken. Het is dus weinig zinvol om een octrooi te nemen als het moeilijk of onmogelijk is om eventuele overtreders op te sporen. Bij productieprocessen waarbij de toegepaste technologie niet te zien of herkennen is aan het eindproduct dat op de markt komt, is dat vaak het geval. Geheimhouding is hier het betere alternatief.
• Kostprijs: octrooien kosten geld. En dus is de vraag hoeveel een mogelijk monopolie jouw onderneming waard is. Dit is een moeilijke afweging van kosten t.o.v. mogelijke opbrengsten.
  • Belgische octrooiaanvraag: € 5.000 tot € 7.000. Je krijgt eveneens een nieuwheidsonderzoek (search report) van EPO. Dat biedt een goede inzage in je freedom-to-operate.
  • Europese octrooiaanvraag + instandhouding in +/- 8 landen gedurende 10 jaar: € 30 à 35.000.
  • Opereer je wereldwijd en wil je een actieve octrooistrategie voeren met licenties? Dan is een PCT-procedure aangewezen. Prijs: € 50.000 afhankelijk van het aantal gekozen landen over een periode van +/- 10 jaar. De kosten lopen stelselmatig op. Je betaalt dus niet de totale kostprijs van bij het begin. Je kan op elk moment kiezen om er mee te stoppen (dit geldt trouwens voor alle procedures).
• Race tegen de klok: Soms speelt de timing in je nadeel. Toon je je innovatie op een beurs? Wordt erover gepubliceerd of wordt ze op een andere manier openbaar gemaakt? Dan is het zaak om je octrooi op heel korte tijd in te dienen.
• Juridische geschillen: Het handhaven van octrooien gaat meestal ook gepaard met kosten (en tijd) voor advocaten. Een octrooi geeft je een recht, maar je moet het wel zelf afdwingen of verdedigen. Deze juridische kosten draag je zelf. Je moet zelf actie ondernemen als iemand anders je octrooi schendt. Bedenk dat je ook zelf aangeklaagd kan worden door bijvoorbeeld je concurrenten. Maar dit kan natuurlijk ook gebeuren als je geen octrooi hebt.

Een grondig overzicht van wat intellectuele eigendomsrechten voor jouw innovaties en jouw kmo kunnen betekenen vind je in ons patent boekje.

Volg je een actieve of passieve strategie?

Je kan bij octrooiering een actieve of een passieve strategie hanteren. Ook die strategieën hebben voor- en nadelen:

• Bij een passieve strategie vraag je een octrooi aan die je freedom-to-operate vrijwaart. Je octrooi zorgt er m.a.w. voor dat je niet (of moeilijker) kan aangevallen worden door derden. Schendt iemand je octrooi(aanvraag), dan kan je hem/haar gewoon laten doen. Bijvoorbeeld omdat je ervan overtuigd bent dat je binnenkort toch weer iets nieuws of een verbeterde versie zal uitbrengen. Dergelijke passieve strategie levert je de minste kopzorgen op. Meestal blijft deze strategie beperkt tot de octrooiaanvraag. Na het verkrijgen van het nieuwheidsrapport stopt de procedure.
• Bij een actieve strategie daarentegen, handhaaf je je rechten op de meest strikte wijze. Je volgt elke schending op, eventueel met advocaten. Ben je bijvoorbeeld van plan om met licenties (royalties) te werken? Dan ben je nagenoeg verplicht om deze strategie te volgen.

Deep dive: het unitair octrooi

Het unitair octrooi gaat ook gepaard met het eengemaakt octrooigerecht (UPC). Deze juridische instantie neemt beslissingen over zowel unitaire octrooien als Europese octrooien zonder eenheidswerking (‘klassieke’ Europese octrooien). Voorheen werden octrooigeschillen steeds behandeld door verschillende nationale rechtbanken, wat leidde tot uiteenlopende juridische uitspraken. Met het UPC is er één uitspraak die geldig is in 18 lidstaten. 

Voordelen van het unitair octrooi

Het unitair octrooi geeft octrooihouders verschillende voordelen. Het is goedkoper, aangezien de octrooitaksen per land vervangen worden door één jaarlijkse instandhoudingstaks en er beperktere vertalingsvereisten en vertalingskosten zijn. De administratieve complexiteit is verminderd en de bescherming geldt direct in een groot deel van de EU. Daarnaast is er een gespecialiseerd gerecht, het eengemaakt octrooi gerecht (Unified Patent Court, UPC), dat uitspraken doet die geldig zijn in de 18 EU-lidstaten. Dit UPC is ook bevoegd voor de al bestaande Europese octrooien, tenzij er gekozen werd om buiten deze bevoegdheid te vallen (de zogenaamde opt out). Het doel is dat dit UPC voor meer rechtszekerheid zorgt. Voor de volledigheid geven we mee dat Polen heeft geweigerd mee te stappen in deze UPC regeling.

Nadelen aan het unitair octrooi

Het unitair octrooi heeft ook nadelen. Een octrooiaanvraag blijft nog steeds relatief duur, en als een unitair octrooi succesvol wordt aangevochten, vervalt de bescherming in alle deelnemende landen. Bovendien kunnen de instandhoudingskosten niet verminderd worden door het octrooi te beperken tot bepaalde landen, zoals mogelijk is bij het Europees octrooi. Ook zal er, zoals besproken, nu veel meer octrooibescherming gelden in België.

Conclusie

Het unitair octrooisysteem het bestaande systeem biedt een extra optie voor octrooibescherming. 

Enerzijds kan dit systeem interessant zijn als je zelf jouw technische vindingen wil beschermen in Europa. Het is een bijkomende mogelijkheid waardoor je op een goedkopere manier bescherming kan krijgen in momenteel 18 landen van de EU.

Anderzijds, en dit is ook heel belangrijk, betekent dit dat ook andere (en buitenlandse) ondernemers deze mogelijkheid hebben. Hierdoor valt België sinds 2023 wél onmiddellijk onder de beschermingsomvang van het unitair octrooi. Dit heeft belangrijke gevolgen voor jouw ‘freedom to operate’. Nagaan of je geen inbreuk maakt op de octrooien van anderen was nog nooit zo belangrijk. 

Hoe kan VLAIO jou of jouw onderneming helpen bij deze octrooibescherming? 

Eerst en vooral is het belangrijk om goed in octrooidatabanken na te gaan welke octrooien al bestaan en actief zijn. Dit kan je leren via onze gratis opleiding “opzoeken in octrooidatabanken”. Voor (bijkomende) opzoekingen kan je ook terecht bij de FOD Economie: Eerste hulp bij octrooiaanvragen, Patlib-centra, octrooicellen en ook octrooigemachtigden (zie ook Ons patent boekje, hieronder). 

VLAIO voorziet verder contactdagen intellectuele eigendom, waar een afspraak met een octrooi expert kan geboekt worden en waar jouw vragen één op één besproken worden. 

Maak een afspraak met een adviseur, contacteer ons via ip@vlaio.be 

Octrooibescherming nemen of niet is een keuze. Ben je nog niet helemaal zeker over de beslissing? In ‘Neem ik een octrooi, ja of nee? Een leidraad’ lees je meer over de afwegingen die je kan maken. Je kan ook een afspraak maken met één van de bedrijfsadviseurs.

Verdere achtergrondliteratuur vind je in Ons patent boekje, in het bijzonder in hoofdstuk 2 (o.m. over octrooi-informatie en octrooidatabanken), hoofdstuk 3 (strategieën) en hoofdstuk 9 (dienstverleners op vlak van intellectuele eigendom).