Naar een circulaire toekomst

In de natuur gaat niets verloren. Het is een gesloten systeem waarin alles voedsel is van iets anders. Dat in tegenstelling tot hoe wij tot nu toe onze economie veelal uitbouwden, het take-make-waste model van de lineaire economie: we ontginnen ruwe materialen, maken er producten mee, transporteren en verkopen ze. Zijn ze stuk of voldoen ze niet langer, dan verdwijnen ze als afval. Driewerf helaas voor onze planeet en onszelf, maar dat afval verdwijnt nooit echt.

En dus zijn we er intussen achter dat we maar beter een voorbeeld aan de natuur kunnen nemen. Zeker nu we ook meer en meer beseffen dat ook de grondstoffen waarmee we werken niet oneindig zijn. Het concept ‘circulaire economie’ krijgt de wind in de zeilen. Maar wat is het precies? Wat gebeurt er daarrond in Vlaanderen? Bij wie kan je als ondernemer allemaal terecht? In dit dossier geven we jou een overzicht van wat er allemaal speelt als we het over circulaire economie hebben. Zonder volledigheid na te streven, krijg je toch een goed beeld van waar het om draait. We tonen jou het bos én de bomen, zeg maar.

Circulaire Economie
 

Circulaire Economie – een podcast

Leg hier je oor te luisteren. Brigitte Mouligneau, transitiemanager Circulaire Economie bij Vlaanderen Circulair, Yves De Weerdt, onderzoekscoördinator duurzame transities bij VITO en Karel Van Acker, professor Circulaire Economie aan KU Leuven laten heel bevattelijk hun licht schijnen op dit topic. Met sterke voorbeelden en concrete uitdagingen tonen ze de mogelijkheden die de circulaire economie ons biedt zonder de moeilijkheden uit de weg te gaan. Een prima vertrekpunt om je in dit topic te verdiepen.

 

Drie principes, 8 keer R

Een circulaire economie hanteert drie basisprincipes:

  1. Je ontwerpt om afval en (milieu)vervuiling te vermijden;
  2. Je houdt producten en materialen zoveel mogelijk in gebruik;
  3. Je regenereert natuurlijke systemen.

Die principes laten zich makkelijk hertalen in Engelse werkwoorden die beginnen met een R. Ongetwijfeld ken je het reduce, reuse, recycle principe, dat in 2009 nog door Jack Johnson in een eenvoudig maar catchy kinderliedje werd vereeuwigd. Maar intussen hebben we dat 3-luik aangevuld met nog 5 extra R’en: Resell, Repair, Refurbish, Remanufacture en Re-purpose. Dat is natuurlijk een gimmick, maar het toont wel aan dat er op heel wat vlakken winst te boeken valt. Niet enkel bij de bron of bij het levenseinde van een product. Maar in alle tussenstappen kan een circulaire kijk, nieuwe mogelijkheden opleveren. Wellicht is dat dé belangrijkste les voor ondernemers vandaag, zoals één van onze sprekers in de podcast het stelde: je hoeft niet meteen een volledig circulaire onderneming te ambiëren, wél is het nuttig en nodig om te kijken waar jouw onderneming kan inschakelen in een circulaire waardeketen.

Misschien wel dé belangrijkste les? ‘Hoe word ik een volledig circulaire onderneming’ is niet de juiste vraag. Wél is het nuttig en nodig om te kijken hoe en waar je jouw onderneming kan inschakelen in een circulaire waardeketen.
Yves De Weerdt
Onderzoekscoördinator duurzame transities bij VITO

Het voorbeeld van YumaLabs illustreert dat wonderwel. Het produceert brillen uit gerecycleerd materiaal. Vervolgens zijn deze brillen zo ontworpen dat ze zelf ook makkelijk te demonteren en recycleren zijn. Full circle circulair ben je echter pas, wanneer die potentiële mogelijkheid om gebruikte brillen te recycleren ook gerealiseerd wordt. En dus voorziet de onderneming in de mogelijkheid om je bril – volledig gratis – na gebruik terug te sturen. Zo ontstaat een waardeketen, waarin verschillende spelers participeren.

Het bredere plaatje

Het bovenstaande verhaal illustreert nog twee andere belangrijke aspecten van de circulaire economie: systeemdenken en samenwerking. Bij het bekijken van je product met een circulaire bril volstaat het niet om enkel de laatste schakel in de ketting te bekijken: hoe kunnen we afval zoveel mogelijk vermijden? Denk aan methodes om de levensduur van je product te verlengen (tweedehandsgebruik, of producten die je 'as a service' aanbiedt) of aan recuperatie en hergebruik in andere toepassingen. 

Da’s sowieso een goede eerste stap, maar je kan je nog veel meer kritische vragen veroorloven:  Hebben we voor alles wat we maken echt ruwe materialen nodig? Kunnen we niet beter gebruik maken van wat we nu als afval beschouwen om onze natuurlijke bronnen te sparen? (Wist je bv. dat recuperatie van koper maar 10% tot 20% van de energie vergt die het ontginnen van nieuwe kopermijnen nodig heeft?) Hebben we voor al onze productieprocessen werkelijk zoveel water (ook zo'n eindige bron) nodig? … En ook bij het produceren, transporteren en vermarkten van producten kan het lineaire denken op heel wat manieren doorbroken worden.

Circulaire bedrijven werken samen, doen aan open innovatie; dat maakt ze ook wendbaarder. En dat heeft zijn voordelen in tijden van een coronacrisis: wendbaarheid in hun producten en diensten, in hun financiering, meer bezig met de volledige waardeketen en daarom veerkrachtiger!
Brigitte Mouligneau
Transitiemanager Circulaire Economie bij Vlaanderen Circulair

Bij circulair denken is het zaak je volledige waardeketen kritisch onder de loep te nemen en te kijken waar je een verschil kan maken. Dat levert nieuwe inzichten op, soms ook nieuwe mogelijkheden tot samenwerking met bedrijven of organisaties waar je eerder nog niet aan dacht. En uit een recente studie van Vlaanderen Circulair blijkt dat net die nieuwe vormen van samenwerking de veerkracht van jouw bedrijf ten goede komen.

 

VLAIO en de Circulaire Economie

Vlaanderen Circulair ondersteunt de transitie naar een circulaire economie in Vlaanderen en VLAIO vervult daarin een centrale rol. Het plan Vlaamse Veerkracht wil de circulaire economie stimuleren. 

Naast de middelen die in het verleden al ingezet zijn en het gebruik van de  instrumenten van VLAIO waar circulaire en aanverwante projecten al aan bod komen, wordt 39 miljoen euro extra voorzien voor onderzoek en innovatie in de circulaire economie. Meer specifiek: circulair bouwen, de circulaire maakindustrie en de bio-economie.

10 miljoen euro gaat naar circulair bouwen. We willen via innovatie en urban mining nieuwe circulaire bouwtechnieken en recyclage stimuleren. In de sector van bouwmaterialen en gebouwen ontstaan op die manier nieuwe circulaire businessmodellen. Een mix van steun voor innovatie en ondernemerschap in te zetten zoals COOCK-projecten (Collectief Onderzoek & Ontwikkeling en Collectieve Kennisverspreiding), de kmo-groeisubsidie en proeftuinen, demo's en living labs moet daarvoor het fundament bieden.

Voor de circulaire maakindustrie zal 15 miljoen euro worden ingezet. Om de omslag te kunnen maken naar een circulaire maakindustrie kijken we naar alle circulaire strategieën: van design over hergebruik en delen, herstellen, hermaken tot recycleren. In het algemeen promoten we  nieuwe circulaire business concepten in de maakindustrie.

In het kader van de werkagenda ‘circulaire maakindustrie’ van het transversale programma ‘Vlaanderen Circulair’ onderzoeken we in de tweede helft van 2021 welke waardeketens in Vlaanderen het meest potentieel hebben om de opschaling van de circulaire economie te realiseren. Die waardeketens zijn breed en divers samengesteld en via het relancebeleid willen we extra inzetten op het behoud en het stimuleren van een nieuwe circulaire maakindustrie. Hiervoor zetten we een aantal instrumenten in voor innovatie en ondernemerschap, in het bijzonder COOCK-projecten, de kmo-groeisubsidie en proeftuinen, demo's en living labs.

De projecten circulair bouwen en circulaire maakindustrie zullen  gericht zijn op alle spelers binnen de maatschappelijke vijfhoek: bedrijven, kennisinstellingen, financiers, lokale en regionale overheden en organisaties uit de sociale sectoren. Door een breed gamma van doelgroepen aan te spreken testen en stimuleren we nieuwe manieren van samenwerking in de keten (bv. rond gebruik van reststromen, nieuwe businessmodellen, samenwerking met de sociale economie.

Voor bio-economie is een budget van 14 miljoen euro beschikbaar. De strategie en het beleidsplan bio-economie hebben tot doel het netwerk van innovatieactoren op dit gebied te versterken en nieuwe initiatieven voor het duurzaam gebruik van biogebaseerde oplossingen te stimuleren. Deze acties pakken de huidige uitdagingen van de bio economie in Vlaanderen aan door: meer samenwerking op te bouwen tussen actoren in verschillende economische sectoren, innovatie te stimuleren in samenwerking met partners uit de landbouw, ondersteuning te bieden aan start-ups en kmo's bij de snelle opschaling en industrialisatie van hun oplossingen en de onderzoeksgemeenschap op dit gebied te stroomlijnen en te versterken. De middelen voor de relance zullen ingezet worden voor het ondersteunen van de toegang van kmo’s tot pilootinstallaties en voor het versterken van projecten gelieerd aan bio-economie binnen de speerpuntclusters.